Vieze nasmaak?

Zure regen, het gat in de ozonlaag, Deepwater Horizon: we hebben in het verleden al heel wat milieurampen veroorzaakt met z’n allen. Hoe is het daar nu mee?

Onderwaterfontein

Wat? Op 20 april 2010 was er een ontploffing op olieplatform Deepwater Horizon in de Golf van Mexico.

Probleem? Het platform van BP vloog in brand, was niet te blussen en zonk. En dat was niet de grootste ramp. Het boorde een oliebron in de zeebodem aan die onafgebroken olie uitbraakte. Door de enorme diepte was het lek niet een-twee-drie gedicht. De olie gutste de zee in tot 15 juli.

Slachtoffers? Door de knal kwamen elf medewerkers om. Maar het was vooral de olie die ontelbare slachtoffers maakte, onder zeedieren en planten, maar ook aan de kust en in de moerassen waar het spul aanspoelde.

Oplossing? Vervuilde stranden zijn afgegraven en sommige dieren zijn opgelapt. Vliegtuigen sproeiden dispergeermiddel op de reusachtige olievlek op zee. Dat is een soort zeep waardoor het spul naar de bodem zinkt. Tinka Murk, hoogleraar mariene dierecologie aan Wageningen University, onderzocht het effect daarvan. ‘De hele waterkolom wordt giftig’, zegt Murk. ‘Niets ontsnapt.’ Vervolgens kwam de olieprut als een verstikkende deken op de zeebodem te liggen. Giftig, negen centimeter dik en groter dan de provincie Utrecht.

En nu? Aan het wateroppervlak is niets vreemds te zien. Op de zeebodem moet langzaam een nieuwe laag sediment ontstaan voordat weer leven mogelijk is. Dat gaat met een snelheid van ongeveer een millimeter per jaar. ‘Je ziet er krabben, maar die zijn heel sneu. Ze hebben rare plekken en de vervelling gaat niet goed. Er zijn garnalen met misvormde koppen.’ Vissen en vissenlarven die hun eten in of bij de bodem zoeken, gaan dood van de giftige resten. Of het spul hoopt zich op in hun lijf, om vervolgens in de roofdieren te belanden die deze prooidieren eten. ‘Dolfijnen hebben nog steeds gezondheidsproblemen en er zijn nog altijd vissoorten die zich maar weinig laten zien in het water boven de vervuiling.’

Op de plek des onheils, bij het Zwitserse chemiebedrijf Sandoz in Bazel, ruimen brandweermannen de troep op. Dat lukt niet met de rotzooi die met het bluswater in de Rijn belandde.

Nederland is via de grote rivieren het eindpunt van het riool van Europa

Was ist geloosd?

Wat? ‘Ik woonde in Katwijk aan Zee’, vertelt Tinka Murk, hoogleraar ecologie van mariene dieren aan Wageningen University. ‘Ik fietste naar school over de brug en dan lagen er regelmatig vissen te zonnen. Dat doen vissen normaal gesproken niet.’ De dieren waren dood.

Probleem? Er was in het recente verleden regelmatig wat mis met het water in kanalen en rivieren. ‘In 1986 was er een grote brand bij Sandoz, een bedrijf in Zwitserland’, geeft Murk als voorbeeld. ‘Daar lagen veel chemische stoffen opgeslagen.’ De brand werd geblust, het bluswater kwam in de Rijn.

Slachtoffers? ‘Bluswater heeft over 300 kilometer al het bodemleven weggevaagd, inclusief tonnen paling.’ Het treurige is dat stroomafwaarts ook stoffen gevonden zijn die nooit bij Sandoz opgeslagen waren, weet Murk. ‘Mogelijk dachten andere bedrijven langs de Rijn: het water is toch al vervuild, we kunnen ongezien ons gif ook lozen.’

Oplossing? ‘Het was een belangrijke start voor verbetering’, zegt Murk. Het besef kwam dat landen elkaars milieu verpesten. ‘Er volgden goede internationale afspraken.’

En nu? ‘Ik doe aan langeafstandszwemmen, soms in de Rijn. Dat zou ik in mijn jeugd nooit gedaan hebben.’ Soms drijft er een dode vis, maar massale sterfte is over. ‘Europa is veel schoner, veiliger, gezonder.’ Maar we zijn er nog niet. ‘Nederland is het eindpunt van het riool van Europa. Hier zakken de kleine deeltjes naar de bodem, die het giftigst zijn.’ Zo is paling eten uit de grote rivieren niet veilig. De gehaltes aan dioxine, schadelijke stoffen, zijn nog altijd te hoog. ‘We hebben van tachtig mannen bloedmonsters genomen. Zij die paling aten uit het rivierengebied, zaten op dioxine niveaus vergelijkbaar met die van de Inuit, de hoogste ter wereld.’ De historische vervuiling breekt maar langzaam af. En er komen nieuwe stoffen bij uit de industrie, en medicijnresten uit rioolwaterzuiveringsinstallaties. ‘De zuivering is heel goed, maar niet volledig. We onderzoeken of er nadelige effecten kunnen zijn.’

Hoe minder ozon en hoe minder haar, hoe meer je moet smeren.

Gat in de lucht

Wat? Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw werden CFK’s populair, zegt Guus Velders. ‘Het waren fantastische stoffen. Goedkoop, niet giftig, niet brandbaar’, somt de RIVM-onderzoeker en bijzonder hoogleraar luchtkwaliteit en klimaatinteractie (Universiteit Utrecht) op. CFK’s belandden in spuitbussen, koelkasten, airco’s en schoonmaakmiddelen.

Probleem? De Nederlandse meteoroloog Paul Crutzen voorspelde samen met collega’s in de jaren zeventig dat onze scheikunde problemen kon geven met de ozonlaag. Velders: ‘De industrie zei: ‘Dat kan niet waar zijn.’’ In 1985 bewezen metingen dat het wél mis was. ‘Elk voorjaar verdween op een hoogte van twintig tot dertig kilometer twee derde van de ozon boven Antarctica.’ Ook boven Nederland verdunde de ozonlaag.

Slachtoffers? De ozonlaag beschermt ons tegen uv-straling, die huidkanker veroorzaakt. Daar een hard getal aan hangen, is niet te doen: een patiënt met huidkanker kun je niet zomaar aan een gebrekkige ozonlaag koppelen. Ook de natuur is beter af met meer bescherming tegen uv-licht.

Oplossing? In 1987 is het Montrealprotocol opgesteld. Doel: minder CFK’s en andere stoffen uitstoten die de ozonlaag aantasten. ‘Vanaf 2000 mochten westerse landen geen CFK’s meer gebruiken, sinds 2010 zijn ze wereldwijd verboden.’ Nieuw probleem: CFK’s zijn deels vervangen door HFK’s, sterke broeikasgassen.

En nu? ‘Sinds 2000 is de afbraak gestabiliseerd’, zegt Velders. ‘Het herstel gaat langzaam. Naar verwachting is de ozonlaag in het midden van deze eeuw hersteld tot het niveau van de jaren tachtig.’ Hoe de laag er oorspronkelijk bij lag, weten we niet, daar zijn geen metingen van. Modelberekeningen laten zien dat er honderdduizenden gevallen van huidkanker voorkomen zijn, voegt Velders toe. Het gebruik van HFK’s is gereguleerd in een update van het Montrealprotocol. ‘Daardoor zal de opwarming van de aarde in 2100 zo’n 0,4 graden Celsius minder zijn.’

Zure regen was funest voor de bossen, in steden werden (kalk)stenen beelden en ornamenten erdoor aangetast.

Het regent zure stralen

Wat? Complete bossen waren er slecht aan toe in de jaren tachtig.

Probleem? ‘Te veel zwavelemissie en te veel stikstofuitstoot’, vertelt Klaas van Egmond, oud-directeur bij het RIVM. Uit schoorstenen en uitlaatpijpen gingen schadelijke stoffen de lucht in. Met regenbuien kwamen ze terug naar beneden. ‘In de bodem reageren de sulfaten en nitraten door tot zwavelzuur en salpeterzuur. Daardoor verzuurt de bodem.’

Slachtoffers? Je moet er maar van houden, als plant, bacterie, schimmel of bodembewonend beestje. Het vervolgprobleem is dat de mineralen die planten nodig hebben, door het zuur uitspoelen naar diepere lagen, waar de wortels niet bij kunnen. Aluminium kwam juist vrij en dat tastte de wortels aan.

Oplossing? ‘De verontreiging in de lucht konden we volgen’, vertelt Van Egmond. Zo was bekend hoeveel zwavel Nederland uit ging en hoeveel er binnenkwam uit het Duitse Ruhrgebied. ‘Minister Pieter Winsemius van Milieubeheer rekende dat om in goederenwagons vol zwavel. Nu kon hij zakendoen met de Duitse minister: ‘Bij zuidoostenwind krijg ik per uur zoveel wagons pure zwavel van jou.’’ Andersom gold dat ook: vanuit het Rijnmondgebied waaide zwavel naar Duitsland. ‘Er kwam een soort ontwapeningsconferentie.’ Ieder besloot zijn deel te doen. Zo ging de hoeveelheid zwavel in olie omlaag en werden schadelijke stoffen afgevangen.

En nu? ‘We deden met Nederlandse universiteiten metingen van de bodemgesteldheid. Je zag de zure belasting van het bodemsysteem toenemen. Toen kwamen de maatregelen, er gingen een paar jaar overheen en daarna nam het af. De verzuring is door voortvarend beleid verminderd.’

De veelbesproken plasticsoep is eerder een plasticbouillon

Golven brengen naast water ook vaak plastic aan land. In Nederland is 75 procent van het strandafval plastic.

Vind je dit interessant?

Ontdek nu alle Nederlandse top titels in één app!

Probeer nu 14 dagen gratisProbeer nu 14 dagen gratis

Er drijft iets in de soep

Wat? In de Grote Oceaan zou een ‘eiland’ van plastic afval ronddobberen.

Probleem? Er drijft naar schatting zo’n honderd tot 250 miljoen kilo plastic in de zeeën en oceanen, becijferde Erik van Sebille (hoogleraar oceanografie en public engagement, Universiteit Utrecht) door zeewatermonsters te nemen. Maar dat is maar één procent van het plastic dat vermoedelijk in de oceanen beland is. Eenmaal in zee, versnippert het spul tot heel kleine stukjes. Microplastics en nanoplastics. Veel zinkt naar de bodem.

Slachtoffers? Er worden zeevogels, haaien en walvissen gevonden met plastic in hun maag. Maar of de dieren daaraan gestorven zijn, is niet te zeggen. Hoe schadelijk de alom aanwezige microplastics en nanoplastics zijn, is ook niet bekend. Wat we wel weten: dat drijvende eiland is er niet, vertelt Van Sebille. Ook de plasticsoep waar wel van gesproken is, wordt niet zo heet gegeten. ‘Het is eerder een plasticbouillon. Aan het wateroppervlak vind je ongeveer een plasticdeeltje per vierkante meter water.’ De meeste zijn zo groot als, laten we zeggen, een rijstkorrel.

Oplossing? Veruit het meeste plastic afval komt niet in het milieu, benadrukt Van Sebille. Het belandt in de prullenbak. Van het plastic dat toch rondslingert, blijft het grootste deel aan land, in rivieren of bij de monding van de rivier in zee. ‘Daar vind je hogere concentraties dan in de oceaan.’ Netjes weggooien is de oplossing, en zorgen voor andere materialen die minder schadelijk zijn.

En nu? Hoe dan ook: op de diepste plekken in de oceaan wordt plastic gevonden. Het zit ook in het ijs op Antarctica en collega’s van Van Sebille toonden het aan in de sneeuw hoog in de Alpen ‘Het hoort daar niet.’ We hebben geen methode om het weg te halen.

Donkere dagen voor de kerst in Londen (1952) door smog.

Zonnig en grijs

Wat? Londen was begin december 1952 bedekt onder een dikke laag smog. Maar ook Nederlandse steden werden vroeger grijs en giftig in het najaar. ‘In Rotterdam in september doorgaans’, weet Klaas van Egmond, hoogleraar milieukunde en duurzaamheid aan de Universiteit Utrecht. Vanaf 1972 werkte hij bij het RIVM. ‘We deden metingen met meetstations, meetwagens en vanuit een vliegtuig. Onder je zag je een deken van smog.’

Probleem? ‘Als de atmosfeer stabiel is, met een koude luchtlaag onder en een warme laag daarboven, blijven uitlaatgassen van de industrie en het verkeer gevangen in de onderste laag. Je krijgt hoge concentraties.’ Met de zon erop ontstaan in de chemische brij stoffen die irriterend zijn voor ogen en luchtwegen.

Slachtoffers? Het is lastig om een direct verband te leggen tussen een sterfgeval en vieze lucht, maar de ‘Great Smog of London’ van 1952 eiste mogelijk 10.000 slachtoffers en 100.000 zieken. ‘Ook in Rotterdam waren er smogperiodes met oversterfte van duizenden mensen.’

Oplossing? In Californië hield gouverneur Ronald Reagan een bijeenkomst met autofabrikanten, vertelt Van Egmond. Hij legde ze nieuwe uitstootnormen op. ‘Onhaalbaar!’, reageerden de fabrikanten. ‘Dat is jullie probleem’, zei Reagan, en hij verliet de zaal. ‘Een paar jaar later kwamen ze met de driewegkatalysator.’ Vanaf 1975 zat het hulpstuk onder Amerikaanse auto’s, later ook elders. Voor die tijd zaten uitlaatgassen vol onverbrande, al dan niet giftige stoffen. De katalysator verbrandt ze alsnog.

En nu? Bij ons liet milieuminister Ed Nijpels automobilisten zonder katalysator betalen voor de mensen die de stap wel namen. Zo kreeg hij Nederland om. ‘Daarnaast hielp het dat we overgingen van kolen op gas’, voegt Van Egmond toe. Aardgas verbrandt veel schoner dan andere fossiele brandstoffen. Gevolg: de lucht is inmiddels opgeklaard.

De pesticide DDT bleek na enkele decennia wel erg grof geschud.

Alles krijgt een spuitje

Wat? Waar waren de zingende vogels gebleven, vroeg bioloog Rachel Carson zich af in haar boek Silent Spring uit 1962. In de jaren 40 en 50 werd kwistig met insectendoder DDT gespoten. Mensen bespoten zichzelf alsof ze tieners met deodorant waren, het zat in verstuivers die je ophing in huis, er was zelfs behang met DDT voor de kinderkamer. Ook in Nederland waren insecten niet veilig.

Probleem? Insecticiden als DDT werkten te goed. Ze doodden alles wat leefde.

Slachtoffers? Wanneer een vliegtuigje met insecticiden was overgevlogen, vielen naast de insecten ook honden en katten dood neer. In het water stierven vissen. Boeren en tuiniers raakten vergiftigd en het spul had ook langetermijneffecten. Het hoopte bijvoorbeeld op in vogels die insecten eten en in roofvogels, die vervuilde prooidieren oppeuzelen. En in mensen. Kanker was een kwestie, net als vruchtbaarheidsproblemen.

Oplossing? Makers van insecticiden ontkenden en maakten Carson zwart. Een onderzoekscommissie van president John F. Kennedy trok Carsons studies na en gaf haar gelijk. In 1972 kwam een verbod op DDT en verwante middelen in de VS. Sinds 2001 geldt dat wereldwijd.

En nu? De oude middelen zitten nog steeds in de bodem en hopen nog altijd op in de voedselketen. In de speklaag van ijsberen vind je bijvoorbeeld ook DDT. Nieuwe pesticiden werken minder dramatisch, maar ook daarmee zijn problemen. Ze zijn bijvoorbeeld in rivieren en meren te vinden. Biologen spreken intussen van een second Silent Spring. Doden we niet te veel insecten?

Dit artikel komt uit:
Quest Historie - Editie 2 - 2022

Quest Historie - Editie 2 - 2022
Terug naar overzicht
Terug naar overzicht

Lees meer

Alle artikelen
Wie denkt Roxeanne Hazes wel dat zij is?
Nieuwe Revu

Wie denkt Roxeanne Hazes wel dat zij is?

PROFIEL — Het helaas al jaren voortslepende Hazes-familieconflict krijgt een nieuw hoofdstuk door de afzegging van Roxeanne Hazes (29) voor het meezingfeest Holland Zingt Hazes in 2023. Een gemis?

Lees meer
Vrouw die de Meilandjes miljonair maakte maar afgedankt werd, slaat keihard terug!
Story

Vrouw die de Meilandjes miljonair maakte maar afgedankt werd, slaat keihard terug!

Toen de Meilandjes ruzie kregen met hun manager Valérie Lempereur, de vrouw die de markante familie nota bene definitief op de kaart zette, typeerden ze haar ineens als onbetrouwbaar. Valérie, die deze week met een autobiografie komt, kondigt in Story haar zoete wraak aan...

Lees meer
De Engelse Escobar gaat cashen
Panorama

De Engelse Escobar gaat cashen

In november wordt de grote Britse crimineel Curtis ‘Cocky’ Warren (59) vrijgelaten. ‘De Engelse Escobar’ zat dertien jaar vast. In die tijd is er een hoop veranderd. Zo is hij ineens een celebrity geworden.

Lees meer
Geldvragen
MAX Magazine

Geldvragen

FINANCIEEL JOURNALIST JAAP ROELANTS BEHANDELT IEDERE WEEK VRAGEN VAN MAX-LEZERS. Deze week: de gewone consument wordt de dupe van de strijd van de banken tegen crimineel geld. En wanneer stort de bank mijn te veel berekende rente terug?

Lees meer
Zelfs de desserts hebben schitterende herfstkleuren
Libelle Special

Zelfs de desserts hebben schitterende herfstkleuren

Met kastanjeroom en gehakte chocolade KASTANJEROOMTAART Voor 8 personen: boter om in te vetten • 6 eieren • 150 g fijne kristalsuiker • 1 blik (500 g) kastanjepuree (crème de marron) • 2 tl vanillepasta • 1 tl bakpoeder • 250 g amandelmeel • 200 ml slagroom • 100 g pure chocolade (70% cacao), grof gehakt. Extra: springvorm Ø 18 cm, bakpapier, elektrische mixer Verwarm de oven voor op 160 °C. Vet de springvorm in, bekleed bodem en zijkanten met bakpapier en vet dit ook in. Mix eieren en suiker minimaal 2 min. tot het mengsel lichtgeel en luchtig is. Voeg 400 g van de kastanjepuree toe en mix op lage stand tot het mengsel glad is. Voeg vanillepasta, amandelmeel en bakpoeder toe en spatel dit er zo luchtig mogelijk door. Giet het…

Lees meer